Window Of Tolerance
Een blik op het zenuwstelsel, arousal en ontregeling.
Je lichaam reageert voortdurend op wat je meemaakt. Dat kan voelen als een natuurlijke golf van spanning en ontspanning. En op andere momenten kan het voelen alsof je vast komt te zitten in onrust, alertheid of juist leegte en afvlakking. En soms raakt dit verward met elkaar; ben je ontspannen of hang je op de rand van dissociatie? Ben je lekker actief, of gestrest en gevangen in gejaagdheid?
De Window Of Tolerance is een manier om te begrijpen wanneer deze reacties onderdeel zijn van normale dagelijkse activiteit, en wanneer ze voortkomen uit overleving. Het helpt ook inzicht te krijgen in wat er gebeurt in het zenuwstelsel bij trauma.
In deze blog neem ik jullie mee in wat de Window of Tolerance (WOT) is en wat trauma kan betekenen voor de WOT.
Het zenuwstelsel in beweging
Ons zenuwstelsel is voortdurend in beweging. Het schakelt tussen activatie en ontspanning, afhankelijk van wat het moment van ons vraagt. Deze schommelingen in arousal zijn normaal en nodig om te kunnen functioneren in het dagelijks leven.
Wanneer deze schommelingen binnen een bepaalde bandbreedte blijven, voelen we ons aanwezig, verbonden en veerkrachtig. Deze bandbreedte noemen we de Window Of Tolerance (WOT).
Wat is arousal?
Arousal verwijst naar de mate van activatie van het autonome zenuwstelsel. Dit kan een hoge activatie zijn of een lage activatie en ook kan er sprake zijn van disregulatie. Bij disregulatie gaat (in deze context) het overlevingssysteem aan: vechten, vluchten, bevriezen of ineenstorting.
In mijn vorige blog ‘De polyvagaaltheorie’ ga ik hier uitgebreider op in. Hieronder volgt een korte herhaling.
Korte herhaling Polyvagaaltheorie
Het autonome zenuwstelsel (AZ) wordt opgedeeld in drie systemen:
1. Parasympatisch zenuwstelsel met de ventraal vagale tak.
2. Sympathisch zenuwstelsel.
3. Parasympatisch zenuwstelsel met de dorsaal vagale tak.
De ventraal vagale tak van het parasympatisch zenuwstelsel wordt het sociale betrokkenheidssysteem genoemd. Het is een staat van zijn waarin je je verbonden voelt, in contact kunt zijn met jezelf en de wereld om je heen en je om kunt gaan met de uitdagingen in het leven.
Het sympathisch zenuwstelsel zorgt voor mobilisatie: actie. Het zet aan tot vechten of vluchten.
De dorsaal vagale tak van het parasympatisch zenuwstelsel is de laatste uitweg bij levensbedreiging. Hier treedt ineenstorting op.
De bevriezingsreactie is een samenspel van het sympathische zenuwstelsel en het parasympatische zenuwstelsel de dorsaal vagale tak. Je bent hyperalert en ‘aan’ maar kunt niet meer in beweging komen.
De Window Of Tolerance
Terugkijkend naar de termen van arousal onderscheiden we binnen disregulatie twee termen: hyperarousal en hypoarousal.
Hyperarousal beschrijft de activatie van het sympathische zenuwstelsel: vechten, vluchten, bevriezen.
Hypoarousal de activatie van het parasympatisch zenuwstelsel met de dorsaal vagale tak: ineenstorting.
De optimale zone
De zone tussen deze twee uitersten is de optimale zone, oftewel de WOT. Binnen deze zone is er een natuurlijke schommeling van arousal. Wat betekent dat je hogere en lagere arousal kunt hebben en deze niet disreguleren. In deze zone werken de parasympatische en sympathische systemen samen en blijven deze systemen min of meer in evenwicht. Min of meer omdat de ene in bepaalde situatie net iets meer activatie heeft dan het andere systeem. Hierbij is de rem van het parasympatisch zenuwstelsel vanuit de ventraal vagale tak actief, waardoor je binnen de WOT blijft. Het sympathisch zenuwstelsel of de dorsale tak van het parasympatisch zenuwstelsel nemen het dus niet over. De ventraal vagale tak heeft als het ware de leiding.
Dus, als je aan het sporten bent, ben je – over het algemeen – binnen je WOT. Maar je bent in actie waar het sympathisch zenuwstelsel bij nodig is. Deze heeft dan het overwicht wat betekent dat je een hogere arousal hebt binnen je WOT en de rem van de ventraal vagale tak actief is. Er is dus geen sprake van hyperarousal.
Hetzelfde voor bijvoorbeeld slapen. Je hebt hiervoor een lagere arousal nodig waar de dorsaal vagale tak bij helpt. Ook hier is de rem van de ventraal vagale tak actief waardoor je binnen je WOT bent en er geen hypoarousal is.
Deze aanpassingen in arousal zorgen ervoor dat we ons steeds optimaal kunnen afstemmen op de situatie waarin we ons bevinden. Hierbij reageert het zenuwstelsel niet alleen op de externe omgeving, de buitenwereld, maar ook op onze interne omgeving, de binnenwereld.
Laten we eens kijken hoe dat eruit ziet in een model…
Window Of Tolerance
Afbeelding 1
De blauwe omlijning weergeeft de WOT met de hoge en lagere niveaus van arousal.
Buiten de WOT (in rood en blauw) zie je de hyper- en hypo-arousal; disregulatie.
In de afbeelding zie je aan de linkerkant de drie systemen in het zenuwstelsel, zoals uitgelegd bij de polyvagaaltheorie.
Rust & Actie
Afbeelding 2
Binnen de blauwe omlijning, de optimale zone (WOT) zie je de lichtblauwe lijn die de toename en afname weergeeft van actie en rust. Na het sporten en slapen herstelt het lichaam zichzelf en past het zich weer aan naar de situatie waar je je dan in bevindt.
Binnen in de Window Of Tolerance
Wanneer je binnen de WOT bent kun je helder nadenken en de internen en externe informatie goed verwerken en integreren. Dat betekent dat je kunt nadenken over wat je meemaakt en kunt praten over je ervaringen. Je gevoelens en emoties kunt ervaren en deze passend zijn bij wat er gebeurt zonder dat ze je overspoelen. Tegelijkertijd heb je een gevoel van wie je bent, blijf je daarmee in contact en blijf je bewust van jezelf. Binnen deze zone blijft de neocortex (een deel van de hersenen dat belangrijk is voor denken, reflectie en integratie – wat ik in een volgende blog verder uitleg) goed functioneren. Dat maakt het mogelijk om betekenis te geven aan ervaringen en ervaringen te verwerken.
Buiten de WOT ontstaan overlevingsreacties. Het systeem raakt ontregeld en informatie kan niet goed verwerkt en geïntegreerd worden.
Iedereen heeft zijn eigen Window Of Tolerance
Iedereen heeft een persoonlijke bandbreedte van de Window Of Tolerance. Deze bandbreedte zegt iets over hoeveel spanning, prikkels en informatie iemand kan verwerken voordat het zenuwstelsel ontregeld raakt.
Mensen met een brede WOT kunnen omgaan met sterke emoties, hoge spanning of complexe situaties zonder snel uit balans te raken. Mensen met een smallere WOT ervaren schommelingen in spanning eerder als overweldigend of ontregelend.
Bij veel mensen met trauma is deze WOT smaller. Dat betekent dat normale, alledaagse prikkels het zenuwstelsel uit evenwicht kunnen brengen.
Hoe breed iemands WOT is, hangt samen met hoe snel het zenuwstelsel reageert op prikkels. Je kunt dit zien als een persoonlijke gevoeligheidsdrempel (responsdrempel). Is die drempel laag, dan raakt het zenuwstelsel al geactiveerd door weinig input. Is de drempel hoger, dan is er meer nodig om hetzelfde effect te bereiken.
Om goed te kunnen functioneren is het helpend als deze drempel in balans is: hoog genoeg om de complexiteit en prikkels van het dagelijks leven aan te kunnen, maar laag genoeg om veranderingen en nieuwe informatie op te merken.
In het model ziet dit er grofweg als volgt uit:
Brede Window Of Tolerance
Afbeelding 3
Smalle Window Of Toelrance
Afbeelding 4
De donkerblauwe gestreepte lijn weergeeft de responsdrempel. De paarse lijn weergeeft de arousal reactie op stimulatie.
Je ziet in afbeelding 3 dat deze lijn binnen de WOT, de optimale arousalzone, blijft.
In afbeelding 4 met de smallere WOT, zie je dat dezelfde stimulatie een andere arousal reactie oproept en in dit geval buiten de WOT komt.
De breedte van de WOT wordt bepaald door hoe dicht of ver de responsdrempels bij elkaar liggen. Bij een smalle WOT wordt het zenuwstelsel sneller ontregeld. Bij een bredere WOT is er meer ruimte om spanning en prikkels te verdragen.
Verschillende omstandigheden
Deze drempels verschillen per persoon en worden beïnvloed door verschillende factoren, zoals:
- het soort prikkels (bijvoorbeeld geluid, licht of aanraking),
- hoe lang de prikkel aanhoudt,
- hoe snel iemand herstelt na spanning,
- de mate van spanning die al aanwezig is,
- eerdere ervaringen, waaronder trauma,
- en iemands temperament.
Bovendien kan de gevoeligheid per type prikkel verschillen. Iemand kan bijvoorbeeld makkelijk een inhoudelijk gesprek voeren (hoge drempel voor cognitieve stimulatie), maar sterk reageren op emotionele spanning (lage drempel voor emotionele stimulatie), zoals conflict in een relatie.
Bij mensen met trauma zijn deze gevoeligheidsdrempels vaak extreem. Ze kunnen uitzonderlijk laag zijn, uitzonderlijk hoog, of wisselen tussen beide. Dat betekent dat het zenuwstelsel soms al bij heel weinig prikkels in actie schiet, en op andere momenten juist weinig lijkt te reageren.
Deze drempels geven belangrijke informatie over iemands gevoeligheden, over hoe trauma doorwerkt in het lichaam, en over het vermogen om ervaringen te verwerken.
In therapie wordt aandacht besteed aan het herkennen van deze persoonlijke grenzen. Je leert je bewust te worden van je lichamelijke signalen die aangeven dat de spanning oploopt en de WOT wordt overschreden. Door hiermee te werken (onder andere via lichaamsgerichte (somatische) interventies) kan de bandbreedte van de WOT stap voor stap worden vergroot.
Tot slot...
De Window Of Tolerance geeft een model – samen met o.a. de polyvagaaltheorie – om trauma reacties inzichtelijk en begrijpelijk te maken. Het laat zien dat onze reacties geen toeval en niet fout zijn, maar het resultaat van het overlevingssysteem, onze neurobiologie, en hoe ons zenuwstelsel heeft leren reageren. Het zenuwstelsel, maar natuurlijk ook het hele eigen menszijn, draagt de sporen van ons leven. Van dat wat we hebben meegemaakt en onze reactie daarop. In het hier en nu kleurt dat nog steeds, zoals we dat kunnen zien in de bandbreedte en de responsdrempel.
Mildheid voor jezelf
Door meer inzicht te krijgen in je eigen WOT ontstaat ruimte voor mildheid en begrip. Want de wijze waarop je reageert is een weerspiegeling van je leven tot nu toe. Daar is geen goed of fout aan, het is een logisch gevolg. Wat niet wegneemt dat het je flink in de weg kan zitten.
Verder op reis...
Lichaamsgerichte traumatherapie, aangevuld met psycho-educatie, helpt ons om te leren luisteren naar wat het lichaam aangeeft en om haar taal te leren spreken. Van daaruit kan stap voor stap meer draagkracht ontstaan en krijg je regie. Want je kunt leren herkennen wanneer je buiten je WOT komt én je kunt leren hoe daarmee om te gaan. Net als met emotionele overspoeling. Je kunt leren meer te verdragen en binnen je WOT te blijven; je bandbreedte te vergroten.
Wees welkom in mijn praktijk.
Samen op weg, in je eigen tempo en op een manier die bij jou past.
Liefs Rachel
Window Of Tolerance
Een blik op het zenuwstelsel, arousal en ontregeling.
Je lichaam reageert voortdurend op wat je meemaakt. Dat kan voelen als een natuurlijke golf van spanning en ontspanning. En op andere momenten kan het voelen alsof je vast komt te zitten in onrust, alertheid of juist leegte en afvlakking. En soms raakt dit verward met elkaar; ben je ontspannen of hang je op de rand van dissociatie? Ben je lekker actief, of gestrest en gevangen in gejaagdheid?
De Window Of Tolerance is een manier om te begrijpen wanneer deze reacties onderdeel zijn van normale dagelijkse activiteit, en wanneer ze voortkomen uit overleving. Het helpt ook inzicht te krijgen in wat er gebeurt in het zenuwstelsel bij trauma.
In deze blog neem ik jullie mee in wat de Window of Tolerance (WOT) is en wat trauma kan betekenen voor de WOT.
Het zenuwstelsel in beweging
Ons zenuwstelsel is voortdurend in beweging. Het schakelt tussen activatie en ontspanning, afhankelijk van wat het moment van ons vraagt. Deze schommelingen in arousal zijn normaal en nodig om te kunnen functioneren in het dagelijks leven.
Wanneer deze schommelingen binnen een bepaalde bandbreedte blijven, voelen we ons aanwezig, verbonden en veerkrachtig. Deze bandbreedte noemen we de Window Of Tolerance (WOT).
Wat is arousal?
Arousal verwijst naar de mate van activatie van het autonome zenuwstelsel. Dit kan een hoge activatie zijn of een lage activatie en ook kan er sprake zijn van disregulatie. Bij disregulatie gaat (in deze context) het overlevingssysteem aan: vechten, vluchten, bevriezen of ineenstorting.
In mijn vorige blog ‘De polyvagaaltheorie’ ga ik hier uitgebreider op in. Hieronder volgt een korte herhaling.
Korte herhaling Polyvagaaltheorie
Het autonome zenuwstelsel (AZ) wordt opgedeeld in drie systemen:
1. Parasympatisch zenuwstelsel met de ventraal vagale tak.
2. Sympathisch zenuwstelsel.
3. Parasympatisch zenuwstelsel met de dorsaal vagale tak.
De ventraal vagale tak van het parasympatisch zenuwstelsel wordt het sociale betrokkenheidssysteem genoemd. Het is een staat van zijn waarin je je verbonden voelt, in contact kunt zijn met jezelf en de wereld om je heen en je om kunt gaan met de uitdagingen in het leven.
Het sympathisch zenuwstelsel zorgt voor mobilisatie: actie. Het zet aan tot vechten of vluchten.
De dorsaal vagale tak van het parasympatisch zenuwstelsel is de laatste uitweg bij levensbedreiging. Hier treedt ineenstorting op.
De bevriezingsreactie is een samenspel van het sympathische zenuwstelsel en het parasympatische zenuwstelsel de dorsaal vagale tak. Je bent hyperalert en ‘aan’ maar kunt niet meer in beweging komen.
De Window Of Tolerance
Terugkijkend naar de termen van arousal onderscheiden we binnen disregulatie twee termen: hyperarousal en hypoarousal.
Hyperarousal beschrijft de activatie van het sympathische zenuwstelsel: vechten, vluchten, bevriezen.
Hypoarousal de activatie van het parasympatisch zenuwstelsel met de dorsaal vagale tak: ineenstorting.
De optimale zone
De zone tussen deze twee uitersten is de optimale zone, oftewel de WOT. Binnen deze zone is er een natuurlijke schommeling van arousal. Wat betekent dat je hogere en lagere arousal kunt hebben en deze niet disreguleren. In deze zone werken de parasympatische en sympathische systemen samen en blijven deze systemen min of meer in evenwicht. Min of meer omdat de ene in bepaalde situatie net iets meer activatie heeft dan het andere systeem. Hierbij is de rem van het parasympatisch zenuwstelsel vanuit de ventraal vagale tak actief, waardoor je binnen de WOT blijft. Het sympathisch zenuwstelsel of de dorsale tak van het parasympatisch zenuwstelsel nemen het dus niet over. De ventraal vagale tak heeft als het ware de leiding.
Dus, als je aan het sporten bent, ben je – over het algemeen – binnen je WOT. Maar je bent in actie waar het sympathisch zenuwstelsel bij nodig is. Deze heeft dan het overwicht wat betekent dat je een hogere arousal hebt binnen je WOT en de rem van de ventraal vagale tak actief is. Er is dus geen sprake van hyperarousal.
Hetzelfde voor bijvoorbeeld slapen. Je hebt hiervoor een lagere arousal nodig waar de dorsaal vagale tak bij helpt. Ook hier is de rem van de ventraal vagale tak actief waardoor je binnen je WOT bent en er geen hypoarousal is.
Deze aanpassingen in arousal zorgen ervoor dat we ons steeds optimaal kunnen afstemmen op de situatie waarin we ons bevinden. Hierbij reageert het zenuwstelsel niet alleen op de externe omgeving, de buitenwereld, maar ook op onze interne omgeving, de binnenwereld.
Laten we eens kijken hoe dat eruit ziet in een model…
Window Of Tolerance
Afbeelding 1
De blauwe omlijning weergeeft de WOT met de hoge en lagere niveaus van arousal.
Buiten de WOT (in rood en blauw) zie je de hyper- en hypo-arousal; disregulatie.
In de afbeelding zie je aan de linkerkant de drie systemen in het zenuwstelsel, zoals uitgelegd bij de polyvagaaltheorie.
Rust & Actie
Afbeelding 2
Binnen de blauwe omlijning, de optimale zone (WOT) zie je de lichtblauwe lijn die de toename en afname weergeeft van actie en rust. Na het sporten en slapen herstelt het lichaam zichzelf en past het zich weer aan naar de situatie waar je je dan in bevindt.
Binnen in de Window Of Tolerance
Wanneer je binnen de WOT bent kun je helder nadenken en de internen en externe informatie goed verwerken en integreren. Dat betekent dat je kunt nadenken over wat je meemaakt en kunt praten over je ervaringen. Je gevoelens en emoties kunt ervaren en deze passend zijn bij wat er gebeurt zonder dat ze je overspoelen. Tegelijkertijd heb je een gevoel van wie je bent, blijf je daarmee in contact en blijf je bewust van jezelf. Binnen deze zone blijft de neocortex (een deel van de hersenen dat belangrijk is voor denken, reflectie en integratie – wat ik in een volgende blog verder uitleg) goed functioneren. Dat maakt het mogelijk om betekenis te geven aan ervaringen en ervaringen te verwerken.
Buiten de WOT ontstaan overlevingsreacties. Het systeem raakt ontregeld en informatie kan niet goed verwerkt en geïntegreerd worden.
Iedereen heeft zijn eigen Window Of Tolerance
Iedereen heeft een persoonlijke bandbreedte van de Window Of Tolerance. Deze bandbreedte zegt iets over hoeveel spanning, prikkels en informatie iemand kan verwerken voordat het zenuwstelsel ontregeld raakt.
Mensen met een brede WOT kunnen omgaan met sterke emoties, hoge spanning of complexe situaties zonder snel uit balans te raken. Mensen met een smallere WOT ervaren schommelingen in spanning eerder als overweldigend of ontregelend.
Bij veel mensen met trauma is deze WOT smaller. Dat betekent dat normale, alledaagse prikkels het zenuwstelsel uit evenwicht kunnen brengen.
Hoe breed iemands WOT is, hangt samen met hoe snel het zenuwstelsel reageert op prikkels. Je kunt dit zien als een persoonlijke gevoeligheidsdrempel (responsdrempel). Is die drempel laag, dan raakt het zenuwstelsel al geactiveerd door weinig input. Is de drempel hoger, dan is er meer nodig om hetzelfde effect te bereiken.
Om goed te kunnen functioneren is het helpend als deze drempel in balans is: hoog genoeg om de complexiteit en prikkels van het dagelijks leven aan te kunnen, maar laag genoeg om veranderingen en nieuwe informatie op te merken.
In het model ziet dit er grofweg als volgt uit:
Brede Window Of Tolerance
Afbeelding 3
De donkerblauwe gestreepte lijn weergeeft de responsdrempel. De paarse lijn weergeeft de arousal reactie op stimulatie.
Je ziet in afbeelding 3 dat deze lijn binnen de WOT, de optimale arousalzone, blijft.
In afbeelding 4 hieronder, met de smallere WOT, zie je dat dezelfde stimulatie een andere arousal reactie oproept en in dit geval buiten de WOT komt.
Smalle Window Of Tolerance
Afbeelding 4
De breedte van de WOT wordt bepaald door hoe dicht of ver de responsdrempels bij elkaar liggen. Bij een smalle WOT wordt het zenuwstelsel sneller ontregeld. Bij een bredere WOT is er meer ruimte om spanning en prikkels te verdragen.
Verschillende omstandigheden
Deze drempels verschillen per persoon en worden beïnvloed door verschillende factoren, zoals:
- het soort prikkels (bijvoorbeeld geluid, licht of aanraking),
- hoe lang de prikkel aanhoudt,
- hoe snel iemand herstelt na spanning,
- de mate van spanning die al aanwezig is,
- eerdere ervaringen, waaronder trauma,
- en iemands temperament.
Bovendien kan de gevoeligheid per type prikkel verschillen. Iemand kan bijvoorbeeld makkelijk een inhoudelijk gesprek voeren (hoge drempel voor cognitieve stimulatie), maar sterk reageren op emotionele spanning (lage drempel voor emotionele stimulatie), zoals conflict in een relatie.
Bij mensen met trauma zijn deze gevoeligheidsdrempels vaak extreem. Ze kunnen uitzonderlijk laag zijn, uitzonderlijk hoog, of wisselen tussen beide. Dat betekent dat het zenuwstelsel soms al bij heel weinig prikkels in actie schiet, en op andere momenten juist weinig lijkt te reageren.
Deze drempels geven belangrijke informatie over iemands gevoeligheden, over hoe trauma doorwerkt in het lichaam, en over het vermogen om ervaringen te verwerken.
In therapie wordt aandacht besteed aan het herkennen van deze persoonlijke grenzen. Je leert je bewust te worden van je lichamelijke signalen die aangeven dat de spanning oploopt en de WOT wordt overschreden. Door hiermee te werken (onder andere via lichaamsgerichte (somatische) interventies) kan de bandbreedte van de WOT stap voor stap worden vergroot.
Tot slot...
De Window Of Tolerance geeft een model – samen met o.a. de polyvagaaltheorie – om trauma reacties inzichtelijk en begrijpelijk te maken. Het laat zien dat onze reacties geen toeval en niet fout zijn, maar het resultaat van het overlevingssysteem, onze neurobiologie, en hoe ons zenuwstelsel heeft leren reageren. Het zenuwstelsel, maar natuurlijk ook het hele eigen menszijn, draagt de sporen van ons leven. Van dat wat we hebben meegemaakt en onze reactie daarop. In het hier en nu kleurt dat nog steeds, zoals we dat kunnen zien in de bandbreedte en de responsdrempel.
Mildheid voor jezelf
Door meer inzicht te krijgen in je eigen WOT ontstaat ruimte voor mildheid en begrip. Want de wijze waarop je reageert is een weerspiegeling van je leven tot nu toe. Daar is geen goed of fout aan, het is een logisch gevolg. Wat niet wegneemt dat het je flink in de weg kan zitten.
Verder op reis...
Lichaamsgerichte traumatherapie, aangevuld met psycho-educatie, helpt ons om te leren luisteren naar wat het lichaam aangeeft en om haar taal te leren spreken. Van daaruit kan stap voor stap meer draagkracht ontstaan en krijg je regie. Want je kunt leren herkennen wanneer je buiten je WOT komt én je kunt leren hoe daarmee om te gaan. Net als met emotionele overspoeling. Je kunt leren meer te verdragen en binnen je WOT te blijven; je bandbreedte te vergroten.
Wees welkom in mijn praktijk.
Samen op weg, in je eigen tempo en op een manier die bij jou past.
Liefs Rachel